Oysa Batı dünyası bu merkez arayışında teleskoplarla ve kilise engelleriyle boğuşurken, Akşehir civarlarında bir bilge, elindeki bastonu eşeğinin sağ arka ayağının yanına vurarak tartışmayı kökünden çözmüştü:
"Dünyanın merkezi işte tam burasıdır.
Nasreddin Hoca’nın bu meşhur fıkrası, ilk bakışta hazırcevap bir köylünün kendisini sıkıştıran kasabalılara karşı uydurduğu bir savuşturma taktiği gibi görünür. Ancak fıkranın mizahi kabuğunu felsefe ve modern fiziğin alet çantasıyla soyduğumuzda, altından Albert Einstein’ın "her şey durduğun yere göredir" dediği izafiyet teorisi ve bizim Anadolu irfanının en zarif, en açık gönüllü cevabı çıkar. Hoca, çağları aşan mizahıyla aslında insan zihninin "mutlaklık" hapishanesine kozmik bir balyoz indirmektedir.
Bir Meydan Okuma: "İnanmayan Ölçsün!"
Felsefi açıdan bakıldığında Hoca’nın "ölçün" daveti, muazzam bir mantık paradoksudur. Yuvarlak bir kürenin yüzeyinde yaşıyoruz. Geometrik olarak iki boyutlu bir küre yüzeyinin (örneğin bir futbol topunun derisinin) üzerinde "mutlak bir merkez" aramak beyhude bir çabadır. Yüzeydeki her nokta, diğer tüm noktalara olan uzaklığı bakımından merkez olmaya eşit derecede adaydır.
Hoca, muhataplarını asla bitiremeyecekleri, bitirdiklerinde ise geometrik olarak ancak Hoca'nın haklılığını onaylamak zorunda kalacakları devasa bir deneysel tuzağa çeker. Bu, pozitivist bilimin "her şeyi ölçerek mutlak gerçeğe ulaşma" iddiasıyla dalga geçen ilk felsefi yaklaşımlardan biridir. Hoca der ki: Ölçüm araçlarınız, sizin sınırlı zihninizin icatlarıdır; mutlak olanı rölatif araçlarla kanıtlayamazsınız.
İnsanın Kendini Merkeze Koyma Sevdası ve Einstein’ın Kulaklarını Çınlatmak
Albert Einstein, 1915 yılında Genel Görelilik Teorisi’ni ilan ettiğinde evrende mutlak, sabit ve değişmez bir referans noktası (yani evrenin çivilenmiş bir merkezi) olmadığını kanıtladı. Evren genişlemektedir ve bu genişleme üç boyutlu bir balonun şişmesine benzer. Balonun üzerindeki her bir nokta, balona dışarıdan bakmayan bir gözlemci için kendisini merkezde hisseder; çünkü diğer tüm noktalar ondan uzaklaşmaktadır.
Nasreddin Hoca, Einstein’dan yüzyıllar önce eşeğin ayağını yere basarak tam olarak bu referans çerçevesini kurmuştur. Fiziksel olarak, bulunduğunuz koordinat evrenin geri kalanını algıladığınız yerdir. Fizik yasaları sizin durduğunuz yerde de, Andromeda Galaksisi'nde de aynı şekilde işler. Dolayısıyla, epistemolojik olarak herkes kendi durduğu yerin merkezidir. Hoca’nın eşeğinin ayağı, evrensel koordinat düzleminde herhangi bir "orijin" noktasından daha az değerli değildir.
Tasavvufi Hiçlikten Kuantum Gözlemcisine
Mizahın bittiği ve felsefenin derinleştiği yer tam da burasıdır: "Hayata nereden bakıyorsan, merkez orasıdır."
Kuantum fiziğindeki "Gözlemci Etkisi", bir parçacığın konumunun ve davranışının, ona bakan bir bilincin varlığıyla şekillendiğini söyler. Siz bakana kadar evren bir olasılıklar dalgasıdır; baktığınız an parçacık çöker ve bir gerçeklik oluşturur. Tasavvuf felsefesi ise bunu İnsan-ı Kâmil üzerinden açıklar. Evren, Yaratıcının isimlerini ve sıfatlarını seyrettiği bir ayna, insan ise o aynanın gözbebeğidir. Yani âlemin özü ve merkezi insandır; çünkü anlam, insanın idrakiyle var olur.
Hoca, eşeğin ayağıyla yeri mühürlerken hem insanın bu kozmik konumunu yüceltir hem de onun maddesel kibrini tiye alır. Koskoca evrenin merkezini bir eşeğin tırnağına indirgemek, insanın makro evrendeki "hiçliğini" ve aynı zamanda mikro evrendeki "her şeyliğini" gösteren müthiş bir ironidir.
Sonuç: Kozmik Bir Kahkaha
Nasreddin Hoca’nın fıkraları, zihni donduran dogmaları eritmek için tasarlanmış birer düşünce deneyidir. Dünyanın merkezini Akşehir’in bir sokağında, bir hayvanın ayağının altında arayan felsefi mizah, bize evrenin katı, ciddi ve bükülmez olmadığını fısıldar.
Modern bilim milyarlarca dolarlık teleskoplarla evrenin sınırlarını arayıp "mutlak bir merkez bulamadık" diye dursun; Hoca, eşeğine ters binmiş, bastonunu yere vurmuş ve insanlığın nafile mutlaklık arayışına kozmik bir kahkaha atmaya devam etmektedir. Çünkü izafiyet; eşeğin nereye gittiği değil, sizin ona hangi açıdan baktığınızdır.
ZAMANIN VE UZAYIN BÜKÜLDÜĞÜ YERDE EİNSTEİN İLE NASREDDİN HOCA
Günlerden bir gün bizim Nasreddin Hoca, eşeğine ters binmiş Akşehir yolunda kendi halinde tırıs tırıs gidiyormuş. Derken yolun kenarında, saçları darmadağın, gözünde gözlük, elinde tebeşirle taşlara garip garip şekiller çizen bir adama rastlamış.
Bu adam bizim meşhur fizikçi Albert Einstein’dan başkası değilmiş tabii!
Einstein bakmış ki yaşlı bir adam eşeğe ters oturmuş geliyor, şaşırmış. Hemen gözlüğünü burnunun ucuna indirip yanaşmış:
— "Aman be Hoca! Eşeğe niye ters bindin öyle? Yoksa gidiş yönünü değiştirip zamanın akışını mı ölçüyorsun?"
Hoca sakalını sıvazlamış, gayet rahat bir edayla
— "Ne zamanı, ne ölçmesi be evlat?" demiş. "Ben ters oturmuyorum ki, eşek yanlış tarafa gidiyor! Ben sadece gittiğimiz yerin arkasında ne var ne yok gözden kaçırmıyorum, o kadar!"
Einstein bu cevabı duyunca "Vay be, adamdaki mantığa bak!" diye içinden geçirip Hoca’nın peşine takılmış. Bir süre beraber yürümüşler. Yürürken Einstein’ın karnı zil çalmaya başlamış. Hoca durumu anlayıp heybesinden iki tane taze yumurta çıkarmış.
Einstein yumurtaları görünce hemen heyecanlanmış, yolun kenarındaki koca kayaya tebeşirle çizikler atmaya başlamış:
— "Bak Hoca! Bu yumurta hassas bir şeydir. Yere düşüp kırılsa bir daha asla eski haline gelmez. Fizikte biz buna 'entropi' deriz, yani zaman sadece ileri doğru akar, geri dönmez!"
Hoca hiç istifini bozmamış. Cebinden küçük bir bıçak çıkarmış, yumurtanın kabuğunu incitmeden, zedelemeden öyle güzel oymaya, üstüne nakışlar işlemeye başlamış ki yumurta olmuş sana dantel gibi bir sanat eseri! Sonra yumurtayı Einstein’a uzatıp gülümsemiş:
— "Bak Albert evlat... Senin 'zamanı' dediğin şey kırıp dökmeyi bilir ama akıl ile sabır birleşti mi, o kırılgan kabuğun fazlalığını eksilte eksilte içindeki güzelliği ortaya çıkarır. Şimdi söyle bakalım, senin kırıp dökmen mi galip geldi, yoksa benim emeğim mi?"
Einstein oymalı yumurtayı eline alınca şaşkınlıktan donakalmış, kafasını kaşımış:
— "Hakikaten maşallah..." demiş. "Peki madem bu kadar akıllısın Hoca, söyle bakalım bana: Şu koskoca Dünyanın tam ortası, merkezi neresidir?"
Hoca hiç düşünmeden elindeki bastonu çat diye eşeğin sağ arka ayağının dibine saplamış:
— "Ha bak, tam burasıdır!" demiş.
Einstein itiraz etmiş:
— "Yapma be Hoca! Koskoca dairesel Dünya bu, öyle çat diye basılan yer merkez olur mu? Hani bunun hesabı, kitabı, ispatı?"
Hoca arkasına yaslanıp bıyık altından gülmüş:
— "İnanmıyorsan al eline mezurayı ölç bakalım Albert Efendi! İnanmayan bir santim bile aksini ölçsün de görelim!"
Einstein bir kayadaki denklemlere bakmış, bir Hoca’nın bastonuna... "Yahu bu Hoca beni kendi mantığımla mat etti, bunu ölçmeye kalksak ömrümüz yetmez" diye içinden geçirip şaşkın şaşkın dururken..
Nasreddin Hoca yanaşmış, Einstein'ın omzuna babacan bir edayla dokunup fısıldamış:
— "Sen uzayı bükersin profesör, ben ise insanın kibrini büküveririm. Hadi gel, hanım evde tarhana çorbası kaynatmıştır. İçerken zamanın nasıl göreceli akıp geçtiğini bir de bizim kaşıkla ölçersin!"
Einstein, Hoca’nın bu sözlerindeki derinliği hissedince söylenecek başka bir söz kalmadığını anlar. Tebeşiri cebine koyar ve gülümseyerek Hoca’nın eşeğinin yanına yanaşır. İki dahi, akşamın alacasında çorba kokusuna doğru yürürken Akşehir yolu tarihsel bir gerçeğe şahitlik eder: Fizik evrenin bükülüşünü açıklar, irfan ise insanın içindeki kibri.
 |
 |
 |
