Yazarın; "Nasreddin Hoca, hepimizin sahiplendiği, fıkra ya da hikâyeleriyle tanınan, bilinen evrensel bir ortak değerimizdir de aynı zamanda... Tahmasıp’ın Azerbaycan derlemelerinden... türlü eserlerde Nasreddin Hoca ve fıkralarının izlerini görebilirsiniz." satırlarında geçen ismin doğru yazımının Tahmasib (Tehmasib) olması gerekiyor. Muhtemelen yazarın klavyede yanlış tuşa basması sonucu "b" yerine "p" harfi yazılmış.

Yılmaz, metinde "Tahmasıp" yazmış olsa da aslında Molla Nasreddin Letifeleri kitabının derleyicisi olan Azerbaycanlı ünlü halkbilimci Memmedhüseyn Tehmasib’i (1907, Nahçıvan - 1982, Bakü) kastediyor.

Tehmasib soyadının bende uyandırdığı asıl heyecan ise Memmedhüseyn’in ağabeyi, sanatçı ve diplomat Rıza Tehmasib’i (1894-1980) hatırlamamla başladı. Tarih yaprakları 12 Ekim 1921’i gösterdiğinde, Azerbaycan Büyükelçisi İbrahim Ebilov (Türkiye’de bilinen adıyla Abilov) 25 kişilik heyetiyle Ankara’ya gelmişti. Bu tarihi heyetin içinde mütercim sıfatıyla Rıza Tehmasib de yer alıyordu.

1894 yılında Nahçıvan'da doğan Rıza Tahmasib, 1910 yılında henüz 16 yaşındayken Tiflis'te Müslüman Artistleri Birliği tiyatro topluluğunda sahne hayatına adım atmıştır. 1920 yılına kadar Tiflis, Erivan ve Nahçıvan tiyatrolarında hem oyunculuk hem de yönetmenlik yapmıştır.

O, iyi bir sanatçı olmakla birlikte çok yönlü bilgiye sahip, aydın ve güzel konuşan biriydi. Her şeyden önce iyi bir sohbet arkadaşıydı. Güzel şiir okurdu. Ankara'da düzenlenen kültürel etkinliklerde ve TBMM çevrelerinde bulunmuş, hitabeti ve şiir okuyuşuyla Mustafa Kemal Atatürk'ün dikkatini ve takdirini kazanmıştır. Mustafa Kemal ile Rıza arasındaki dostluğun, Hüseyin Cavid’in İblis adlı dramından kaynaklanan farklı bir anlamı vardı. Ancak bu başka bir yazının konusu.

Millî Mücadele’nin en kritik günlerinde, 27 Mart - 6 Nisan 1922 tarihleri arasında Rus ve Azerbaycan elçilerinin katılımıyla Batı Cephesi’ne ve cephe gerisine özel bir gezi düzenlenir. Rıza Tehmasib, hatıralarında o günlerin ruhunu ve Mustafa Kemal Paşa ile yaşadıklarını şöyle anlatır:

"Mart’ın 27’sinde sabah saat 07.00’de özel vagonla Ankara’dan 50 kilometre mesafede bulunan Bicar’a (Biçer) yola düştük. Uzun müddet Polatlı İstasyonu’nda bekledik. Vagondan inip bu küçük kasabayı gezdik, tanıdık. Gelişimizi haber alıp bizi şehir belediyesine davet ettiler. Ettiğimiz sohbetlerden anladık ki hâlihazırda İtilaf Devletleri ile yapılan mücadeleyi halk doğru değerlendiriyor ve Mustafa Kemal’i destekliyor.

Akşama yakın saat 17.00’de Bicar İstasyonu’na vardık. Sivrihisar’a olan 100 kilometrelik yolu arabayla gittik. Orada Azerbaycan ve Rus sefirlerini tantanayla karşıladılar ve bizi askerî karargâha getirdiler. Mustafa Kemal Paşa ve Garp Cephesi’nin kumandanı İsmet Paşa buradaydılar. Türkiye’nin hükûmet temsilcileri de bir meselenin müzakere edilmesi için Mustafa Kemal tarafından buraya çağrılmışlardı. Her daim benimle şakalaşan gazeteci Yunus Nadi Efendi takılarak bana sordu: 'Tehmasib, senin buralarda ne işin var?' Ben de şakayla karşılık verdim: 'Toplantıdan sonra size garavelli (hikâye, fıkra, masal) anlatacağım.' Aslına bakılırsa bu davete ben de şaşırmıştım. Yola çıkarken bu hususu Ebilov’a sormuş, Mustafa Kemal’in böyle uygun gördüğünü öğrenmiştim.

Mustafa Kemal Paşa önce Rusya ve Azerbaycan temsilcilerini kabul etti, ardından hepimizi akşam yemeğine davet etti. Ertesi sabah şehri (Sivrihisar) gezmeye çıktık ve acınacak durumdaki bir okulu ziyaret ettik. Masa ve sandalye olmadığından öğrenciler döşemenin üstünde oturup yazıyorlardı. Çocuklar ayağa kalkıp koroyla Mustafa Kemal hakkında türkü söylediler, ardından şiirler okudular. Ben de Türk milletinin önderine ithaf edilen yeni şiirlerden birini sanatkârane bir şekilde okudum. Buraya neden geldiğimi, bir işe yaradığımı ispat etmeliydim. Çocuklar da öğretmenler de beni coşkuyla alkışladılar. Azerbaycanlı olduğumu öğrenince sevinçleri daha da arttı.

Öğleye doğru Mustafa Kemal bizi kabul ettiğinde bana dönüp gülerek, 'Sen artık vazifeni yerine getirmeye başlamışsın. Seni de cepheye davet etmekte maksadım buydu; askerlerin moralini yükseltmek şimdi çok elzemdir.' dedi. Ardından Ebilov ve Aralov’a dönerek Akşehir’e hareket edeceğimizi bildirdi. Büyük bir otomobil kafilesiyle yola koyulduk. Yolda sık sık sepetlerine top mermisi ve cephane doldurulmuş deve kafilelerine rastlıyorduk. Mustafa Kemal develeri işaret ederek şöyle dedi: 'İşte bizim askerî nakliyatımız budur. Yunanlar, İngilizler tarafından çok güçlü teçhiz olunsalar da biz bu develerle onları ezeceğiz.' Yol boyunca yakılıp yıkılmış köylerden geçerek Çay köyüne ulaştık. Sultandağı Kalesi’nin gölgesinde, bayraklarla bezenmiş meydanda çiftçiler bizi hararetle selamlıyordu.

1. Ordu Komutanı Ali İhsan Paşa’nın karşılaması ve resmî geçidin ardından akşam yemeğine geçildi. Yemekten sonra subayların bizzat çalıp söylediği askerî orkestra konseri başladı. İçimden bir şeyler söylemek geçti; Mustafa Kemal’le göz göze gelince maharetimi göstermemi işaret etti. Sahneye çıkıp 'Ben Azerbaycan elçiliğini temsil ediyorum.' dediğimde salonda müthiş bir alkış koptu. Devrimci ruhlu bir parça icra ettim, salondakiler de bana eşlik etti. Konser bitiminde Mustafa Kemal omzuma vurarak, 'Rıza, senin eşin benzerin yoktur. Sen gerçek bir aktörsün, sahneye hâkim olmayı beceriyorsun.' diyerek iltifat etti.

Başkumandan’ın sahra karargâhının bulunduğu yemyeşil Akşehir’e ulaştığımızda, caddeler boyunca askerler dizilmişti. Ertesi sabah Akşehir Mezarlığı’ndaki Nasreddin Hoca’nın kabrini ziyaret ettik. Mezarın önü halkla doluydu; Doğu dünyasının mizah sembolü olan Hoca’nın kabri, ona ait sözlerle bezenmişti. Karışık yazılar arasından şu cümleyi seçebildim: 'Halkın hafızasının üzerinde hâkimiyet yoktur.' Mihmandarımız ise bu sözün devamını tamamladı: 'Ne sultanın, ne emirin, ne de varlıklının.'

O akşam Mustafa Kemal bize Hocaefendi’nin fıkralarını anlattı. Ben de fırsattan istifade edip bizim Molla Nasreddin’in latifelerinden birkaçını paylaştım. Mustafa Kemal tebessüm ederek sordu: 'Rıza, Nasreddin Hoca sizin midir, bizim mi?' Cevabım netti: 'Hepimizin! Bütün Türk-İslam dünyasının!'"

Görüldüğü üzere; bir kardeşi (Memmedhüseyn Tehmasib) kalemi ve ilmiyle Nasreddin Hoca’nın ortak mirasımızı gelecek nesillere aktarırken, diğer kardeşi (Rıza Tehmasib) Millî Mücadele’nin en zorlu günlerinde sanatıyla ve diplomatik kimliğiyle Anadolu’nun yüreğine su serpmiştir. Sayın Yılmaz’ın yazısındaki tek bir isim, bizlere hem Azerbaycan’la kardeşlik tarihimizin ne denli derin olduğunu hem de Nasreddin Hoca’nın güldürürken birleştiren evrensel ruhunu bir kez daha hatırlatmış oldu.

01Cfa74D F60C 4B76 8D5C C761D1D282B8 38A2421B 9Cb7 432F 938B 6Fb0016Ab08C 7B80E034 1021 4F84 A55C Caecaa13E150