Var Gibi Görünürken Yok, Yokmuş Gibi Görünürken Var Olmak

Bu köşeden yaklaşık bir ay önce “Başarılı olmak istiyor muyuz?” başlıklı yazım yayımlandı. O gün için yazının ikinci bölümü de hazırdı. Ancak çeşitli sebeplerden yazıyı gazetemize ulaştıramadım. Ancak bugün karşıma çıkan bir yaşanmışlık öyküsü tekrar yazma/sizlere ulaşma arzumu kamçıladı.

Bu yazının başlığı ve ana fikri, benim iki-üç gün önce takip etmeye başladığım “Türk Nostalji” isimli sosyal medya paylaşımından etkilenilerek oluşturulmuştur. Paylaşım ülkemizde ilk Müslüman-Türk kadın tiyatro sanatçısı olan Afife Jale üstüne. Özellikle sanat ve tiyatro ile ilgilenenler, Afife Jale ismini duydukları gibi kendisi hakkında da bilgi sahibidirler. Kısa yaşamı binbir zorlukla geçmiş ve hayatı Bakırköy Ruh ve Sinir Hastalıkları Hastanesinde son bulmuştur. “Cenazesine dört kişi katıldı, yüzbinlerin kalbine gömüldü” başlıklı paylaşım şu şekilde,

“24 Temmuz 1941'deyiz... Bir mezarlıkta, sadece 4 kişilik bir cenaze töreni var. Tiyatroculardan Behzat Butak, Sait Köknar ve küçük oğlu Ergun Köknar ile ismini bilmediğimiz bir kişi daha, iki mezar işçisiyle birlikte tabutun başında dua ediyor.

Üç-beş saat önce yaşamı Bakırköy Akıl Hastanesi'nde noktalanan bu 39 yıllık cansız beden Afife Jale'ye ait. Bir tiyatro oyuncusu. Ama "herhangi bir" kişi değil. Türk kadının var olma mücadelesinde, "kurtuluş savaşı" verenlerden bir öncü. Sanatını icra edebilmek için herşeyi göze alacak kadar kararlı. Tehditlere, aile ve polis baskısına, ağır hakaretlere aldırmadan doğru bildiği yoldan sapmayan cesur bir insan...

Tiyatro sahnesine çıkan ilk müslüman Türk kadını olan Afife Jale, kısacık yaşamına çok şey sığdırdı. Yapayalnız bir eroinman olarak, hayata akıl hastanesinde veda etti. Onu o gün uğurlamayan kalabalıklar, verdiği mücadelenin önemini sonradan anladılar.

Dünya gariptir, bazen 4 kişilik bir törenle uğurlanır, milyonlarca insan tarafından unutulmazsınız. Bazen binlerce insan tarafından defnedilir, bir daha tek kişi tarafından hatırlanmazsınız. Varmış gibi görünürken yok, yokmuş gibi görünürken varsınızdır. Olmak ya da olmamak. İşte bütün mesele bu.”

Bu paylaşım ister istemez, doğum/ölüm ekseninde insanların kendilerine tanınan kısacık yaşam sürelerini yine başka insanların hayatlarına dokunma anlamında nasıl yaşadıklarını düşündürdü bende. Ve yine bu bağlamda konumuz tiyatroculardan açılmışken benim hemen her 27 Mart-Tiyatrolar Gününde kendi sayfamdan paylaştığım Haldun Taner’in “Sersem Kocanın Kurnaz Karısı” oyununun son sahnesinde Tomas Fasulyeciyan karakterinin tiradı aklıma geliveriyor.

O muhteşem tiradı ise şu şekilde,

“Evet, öyle dedi paşamız ve o geceden altı ay sonra da, sizlere ömür, vefat oldu. Artık ne o serhoş süflör var, ne uyanık Ahmet Fehim, ne de hazırcevap Küçük İsmayil. Hepsine Tanrı rahmet eylesin. Dalgacı Holas, şık ve zarif Hıranuş, Virjinya Zagakyan, Satenik ve kulunuz Tomas Fasulyeciyan da dünya değiştirdik. Bizim de toprağımız bol olsun.

Zaten aktör dediğin nedir ki ? Oynarken varızdır. Yok olunca da sesimiz bu boş kubbede bir hoş seda olarak kalır. Bir zaman sonrada unutulur gider. Olsa olsa eski program dergilerinde soluk birer hayal olur kalırız. Görorum hepiniz gardroba koşmaya hazırlanorsunuz. Birazdan teatro bomboş kalacak. Ama teatro işte o zaman yaşamaya başlar. Çünkü Satenik’in bir şarkısı şu perdelerden birine takılı kalmıştır. Benim bir tiradım şu pervaza sinmiştir. Hıranuş’la Virjinya’nın bir diyaloğu eski kostümlerin birinin yırtığına sığınmıştır. İşte bu hatıralar, o sessizlikte saklandıkları yerden çıkar, bir fısıltı halinde yine sahneye dökülürler. Artık kendimiz yoğuz. Seyircilerimiz de kalmadı. Ama repliklerimiz, fısıldaşır dururlar sabaha kadar.

Gün ağarır, temizleyiciler gelir, replikler yerlerine kaçışır. Perde.”

Görüldüğü üzere Afife hanım için yapılan paylaşım olsun, Haldun Taner üstadın oyunun sonunda, Fasulyeciyan karakterinin ağzından söylettiği tirad olsun insan yaşamını çok çarpıcı bir şekilde anlatıyor.

Sizlerle yaptığım bu paylaşımlardan benim nacizane çıkarımım, insanların bir başka insanın hayatına dokunabilmesi uğruna bir bedel ödedikleridir. Bu bedel, kendi hayatları yani dünya hayatında kendilerine tanınan sürenin, başka insanlara adanmasından ibarettir. Çoğu zaman bu emektar insanların kıymeti yıllar sonra anlaşılmıştır. Tıpkı Afife Jale örneğinde olduğu gibi. 1997 yılından itibaren Afife Jale adına bir tiyatro ödülü verilmeye başlanmış, adına 1987’de bir film, 2003’de bir belgesel çekilmiş, müzik albümlerine adı verilmiş, 2025’de Afife adıyla bir tiyatro oyunu sahnelenmiştir.

Sonuç: Varmış gibi görünürken yok, yokmuş gibi görünürken varsınızdır. Olmak ya da olmamak. İşte bütün mesele bu !