Çağdaş sosyologların "gösteri toplumu" dedikleri bu sığ düzen; insanı taşıdığı değerle değil, vitrine koyduğu ambalajla tartmayı bir meziyet sayar. Oysa Batı felsefesi ambalajın ve imajın labirentlerinde yeni kavramlar ararken, Anadolu’nun topraklarından süzülüp evrensel bir boyuta ulaşan irfan, yüzyıllar önce bu sığlığın maskesini iki büyük figür üzerinden düşürmüştür: Sadece bir coğrafyanın değil, bütün dünyanın akıl hocası olan Nasreddin Hoca ve halkın ortak vicdanını temsil eden masal dâhisi Keloğlan.
Padişahın Kapısındaki Yırtık Aba Keloğlan’ın Evrensel "Hiçliği"
Keloğlan, halk hafızasında estetik ve sosyal açıdan "en değersiz" görünen halkanın temsilcisidir. Kel kafası, yamalı abası, yoksulluğu ve miskin görünüşüyle dünyevi tüm süslerden arınmıştır. Karşısındaki Padişah, Vezir ya da Köse ise gücü, tahtı ve statüyü simgeler. Sarayın kapısından giren insanı üzerindeki ipek kaftana ve soyuna göre değerlendiren bu kibirli zihniyet, Keloğlan’ı ilk gördüğünde yok sayar.
Fakat masalın alt metninde devasa bir evrensel hakikat yatar: Keloğlan’ın babasızlığı ve kimsesizliği bir eksiklik değil, otoritenin katı kurallarından özgürleşme alanıdır. Arkasında ne bir ordusu ne de altın döşeli sarayı vardır; onun tek zırhı anasının duası ve kendi öz aklıdır. Keloğlan, sarayın kibirli vezirlerini kaba kuvvetle değil, tam da onların insanı kıyafetiyle yargılayan sığ zekâlarını kendi tuzaklarına düşürerek mat eder. Bu yönüyle o, ezilen ve dışlanan tüm mazlumların evrensel temsilcisidir.
Davet Sofrasındaki Kürk, Dünyaya Mal Olmuş Bir Bilgenin Aynası
Nasreddin Hoca’nın "Ye Kürküm Ye" fıkrası, sadece Akşehir’in değil, insanlık tarihinin en keskin sınıf ve görünüş eleştirisidir. Gittiği davette sıradan gündelik kıyafetleriyle kapıdan çevrilen Hoca, toplumun insanı değil "üzerindeki kumaşı" ağırladığını hemen anlar. Eve dönüp en görkemli kürkünü giyerek masaya kurulduğunda gösterilen hürmet üzerine kaşığı kürke uzatır: "Buyurun kürk efendi, ye!"
Hoca bu ironik hareketiyle zihni donduran o büyük samimiyetsizliğin yüzüne kozmik bir kahkaha atar. Bu nükte, sadece bir fıkra değil; sınırları aşarak tüm dünyada yankı bulan evrensel bir felsefe dersidir: Eğer hürmet insanın ilmine, kalbine ve vicdanına değil de sırtındaki samur kürküyse, o halde ziyafet de insanın değil, kürkün hakkıdır!
Akşehir Yolunda Bir Düşünce Deneyi Evrensel İki Bilgenin Buluşması
Günlerden bir gün Keloğlan, sırtında yırtık abası, heybesinde anasının pişirdiği bir parça yufkayla gurbet yolunda yürürken eşeğe ters binmiş, bakışıyla dünyayı hizaya getiren Nasreddin Hoca ile karşılaşır.
Keloğlan Nasreddin Hocaya içini döker:
— "Ah Hoca’m," der, "Sarayın kapısına varırım, kel kafama ve yırtık abama bakıp içeri sokmazlar. Vezirler yüzüme bakmaz, Köse alay eder. İnsanın özüne bakan hiç mi kalmadı bu dünyada?"
Nasreddin Hoca eşeğin üzerinden şöyle bir süzmüştür Keloğlan’ı. Omzundaki süslü kürkünü çıkarır, Keloğlan’ın yamalı abasının üstüne atar ve bıyık altından tebessüm ederek der ki:
— "Bak evlat! Bu dünya öyle bir pazardır ki, adamın içindeki cevhere değil, sırtındaki ipeğe bakarlar. Ama sen sakın ola o kürke bürünenleri adam sanma! Kürk kuzunun sırtındayken de kuzuydu, şimdi de bir tutam kumaştan ibarettir. Sen ananın duasını ve kendi aklını rehber et; sarayın ipeği kibri büyütür, ananın duası ise aklı..."
Keloğlan sırtındaki kürke bakar, sonra onu çıkarıp Hoca’ya geri uzatır:
— "Eski tas eski hamam Hocam, ben anamın ördüğü yırtık abayla da Keloğlan’ım. Kürkün aklı yok ki beni adam etsin!"
Anadolu irfanı bize öğretir ki; kumaş insanı sadece soğuktan ve sıcaktan örtmeye yarar, adam etmeye değil. Dünyevi hırsların ve ambalaj sevdasının tavan yaptığı bu çağda, Keloğlan’ın yırtık abasıyla koruduğu o safiyete ve Nasreddin Hoca’nın o evrensel mizahına her zamankinden daha çok ihtiyacımız var.
Zira tarih; kürkün, makamın ve dış şatafatın geçici unvanlarını değil; Keloğlan’ın yırtık abasında saklı o masum aklı ve Hoca’nın eşeğinde tebessüm eden evrensel irfanı halkın gönlünde silinmez bir bellek kaydı ve sarsılmaz bir hafıza kalesi olarak saklar.
